Liệu sự thân mật trí tuệ có thể thay thế cho ham muốn thể xác? Câu hỏi ấy dường như đã ám ảnh tôi suốt cả cuộc đời. Bởi có một kiểu quyến rũ tồn tại vượt ra ngoài cơ thể — thứ gì đó không thể chạm vào, nhưng có lẽ lại mạnh mẽ hơn cả.
Anaïs Nin hiểu điều này hơn bất kỳ ai khác. Bà không chỉ sống với nó, mà còn viết về nó bằng một thứ ngôn ngữ vừa táo bạo vừa tinh tế. Qua các tác phẩm của bà, ta có thể dễ dàng cảm nhận được, ham muốn (Desire) không khởi đầu bằng cái chạm, mà bằng ngôn ngữ, bằng cách nhìn, bằng luồng điện vô hình giữa hai trí óc biết thách thức và kích thích lẫn nhau. Quyến rũ, với bà, không chỉ là cơn đói của thể xác, mà còn là cơn đói của trí tuệ — một sự “cởi mở của ý nghĩ” trước khi là sự “cởi mở của thân thể”.
Hầu hết chúng ta đều từng trải qua cảm giác đó: khoảnh khắc ai đó nói ra điều gì đó quá sâu sắc, quá đúng, đến mức khiến ta ngừng lại, nhìn thế giới và chính mình theo một cách hoàn toàn khác. Và rồi, chỉ bằng một ý tưởng, toàn thân ta như rung động. Bị hấp dẫn bởi trí tuệ của người khác là cảm giác như thể những suy nghĩ của họ đang áp sát vào chính ta — một sự thân mật đôi khi còn say đắm hơn cả sự gần gũi thể xác.
Nhưng câu hỏi là: liệu sự say đắm ấy có thể đủ? Liệu sự quyến rũ của tâm trí có thể thay thế sự quyến rũ của xác thịt? Bài viết dưới đây của Hiểu Triết sẽ phần nào giúp bạn trả lời câu hỏi này
Triết học nói gì về tình yêu và ham muốn
Triết học đã vật lộn với câu hỏi này suốt hàng thế kỷ. Plato gọi đó là Eros — một thứ khát vọng bắt đầu từ vẻ đẹp thể xác và leo dần lên tới cái vĩnh cửu. Ở bậc thấp nhất, Eros là dục vọng, là sự hấp dẫn thuần túy với cơ thể. Nhưng càng đi lên, nó càng trở thành khát khao chân lý, vẻ đẹp và Thượng đế. Tuy nhiên, trong tầm nhìn ấy lại ẩn chứa sự tàn nhẫn: để leo lên cao, ta phải từ bỏ thân xác. Thể xác trở thành chướng ngại — một cái gì đó cần được vượt qua. Nhưng liệu ta có thể dễ dàng vứt bỏ thân thể như thế không? Liệu ta có thể nói về ham muốn mà không nói đến hơi nóng, đến nhức nhối của thể xác?
Đó chính là nghịch lý mà tôi không ngừng bị cuốn vào: sự hấp dẫn của trí tuệ. Có lẽ nó khiến ta cảm thấy “sạch sẽ” hơn, an toàn hơn, cao quý hơn so với ham muốn nhục thể. Nhưng sự thật là ta không chỉ là trí óc. Ta còn là thân thể, là cơn đói, là bản năng. Và có lẽ, thân thể ấy chưa bao giờ chịu bị bỏ lại phía sau.
Tình yêu và ham muốn theo Augustine
Nếu Plato xem Eros là chiếc thang dẫn ta thoát khỏi thể xác, thì Augustine lại nhìn cùng cơn đói ấy qua lăng kính tôn giáo. Với ông, mọi ham muốn — dù là xác thịt, cảm xúc hay trí tuệ — đều là khát vọng lạc hướng của tâm hồn đang tìm về Thượng đế. Và đó là bi kịch của tình yêu loài người: ta lầm tưởng con người là sự cứu rỗi. Ta tin rằng tình yêu của họ có thể hoàn thiện ta, sự hiện diện của họ có thể làm ta vững vàng. Nhưng cuối cùng, họ luôn thất bại — không phải vì họ tàn nhẫn, mà vì họ chỉ là con người: yếu đuối, hữu hạn. Chỉ có Chúa mới là kẻ có thể làm đầy khoảng trống ấy.
Khi ta yêu ai đó — dù là thân thể hay tâm trí của họ — Augustine nói rằng ta đang hướng nhầm đối tượng. “Không phải họ mà ta khao khát,” ông viết trong Tự thú (Confessions), “mà là Thượng đế trong ánh mắt của họ.” Nỗi thất vọng khi ta nhận ra họ không thể cứu rỗi ta, chính là bằng chứng cho điều đó. Ham muốn khiến ta đau khổ, vì ta đang đòi hỏi ở con người điều mà không ai có thể ban cho: sự vượt thoát khỏi chính mình.
Nhưng… nếu trí tuệ chính là điều thiêng liêng thì sao? Nếu ham muốn không phải là sự sao nhãng khỏi Thượng đế, mà là con đường để tiến gần tới Ngài? Nếu cả sự thân mật trí tuệ lẫn thể xác đều là bằng chứng rằng ta vẫn đang vươn tới cái thiêng liêng?
Tình yêu và ham muốn theo các nhà thần bí Trung Cổ
Các nhà thần bí Trung Cổ đã tin như vậy. Với Teresa thành Ávila và John của Thập giá, tình yêu thiêng liêng được diễn tả bằng thứ ngôn ngữ đầy xác thịt và nồng cháy. Teresa từng viết về khoảnh khắc cơ thể bà bị “xuyên qua bởi ngọn giáo vàng của thiên thần”, một niềm khoái cảm quá lớn để chịu đựng. John thì nói về linh hồn như người tình bị tình yêu thiêng liêng làm tổn thương. Với họ, ranh giới giữa cái thiêng và cái trần tục hoàn toàn mờ nhòe — gợi ý rằng sự thân mật sâu sắc nhất có lẽ không thuộc về thân thể hay trí óc, mà là thứ gì đó không thể gọi tên, khiến cơ thể run rẩy ngay cả khi không bị chạm vào.
Và tôi, cũng như Nin, bị treo giữa hai cực ấy: Augustine nói rằng không ai có thể làm đầy ta, còn các nhà thần bí lại khẳng định rằng chính ham muốn — kể cả xác thịt — có thể dẫn ta đến điều thiêng liêng.
Anaïs Nin sống trọn trong khoảng không ấy, giữa trí tuệ và thể xác, giữa ngôn từ và đam mê. Bà bị cuốn hút bởi trí óc của Henry Miller không kém gì thân thể ông, những ý tưởng, sự thô ráp, cái nhìn không né tránh sự thật. Và rồi có June – vợ của Henry, người vừa là bạn, là đối thủ, là nàng thơ, là người yêu. Nin khao khát cô ấy nhưng không bao giờ có thể chiếm hữu. Giữa họ tồn tại một tam giác không chỉ của dục vọng, mà còn của ngôn ngữ, của tri giác, của bí ẩn.
Với Nin, ngôn ngữ chính là màn dạo đầu. Nhật ký của bà không chỉ viết về ham muốn — mà là ham muốn. Bà từng nói: “Tôi hứng thú với cách một người đàn ông suy nghĩ hơn là cách anh ta trông như thế nào.” Với Henry, đó là trí tuệ. Với June, đó là cái đẹp không thể nắm bắt. Nin viết như thể từng câu chữ đều là một cái chạm. Cách bà ngập ngừng, tràn ra, dừng lại, tất cả đều mang nhịp điệu của sự quyến rũ.
Vậy, liệu sự thân mật trí tuệ có thể thay thế ham muốn thể xác, hay chỉ là một hình thức khác của nó? Khi Nin bị giằng xé giữa Henry và June, bị ám ảnh bởi ngôn từ, ý nghĩ, và ảo ảnh, bà có thực sự thoát khỏi thân thể hay chỉ làm nỗi vắng mặt của nó trở nên rõ hơn?
Có lẽ sự thân mật trí tuệ không thay thế ham muốn, mà chỉ trì hoãn nó, một sự quyến rũ của cái “chưa tới”, của cái chờ đợi chưa được chạm. Và chính trong sự chờ đợi ấy, ham muốn trở nên vô tận.
Tình yêu và ham muốn theo Chủ nghĩa hiện sinh
Hiện sinh chủ nghĩa (Existentialism) lại nhìn thân mật với sự hoài nghi. Sartre cho rằng ham muốn không bao giờ vô tội; nó luôn gắn liền với tự do, với cái tôi, và với nỗi sợ bị nhìn thấy. Khi ta khao khát một người, ta không chỉ vươn tới họ, mà còn đang “trình diễn” chính mình trong ánh nhìn của họ. Sự thân mật — kể cả về trí tuệ — không chỉ là để “biết”, mà còn là để “được biết đến”. Khi ta say mê trí tuệ của ai đó, có lẽ điều ta thực sự say mê là hình ảnh chính mình phản chiếu trong ánh nhìn họ.
Kierkegaard gọi tuyệt vọng là “căn bệnh dẫn đến cái chết” — trạng thái không muốn là chính mình trước Thượng đế. Và có lẽ, ham muốn trí tuệ cũng là cách ta né tránh tuyệt vọng ấy: ta tìm đến tâm trí người khác để thoát khỏi sự trống rỗng trong chính mình.
Nhưng điều đó không làm sự thân mật trí tuệ trở nên kém đẹp. Ngược lại, nó khiến nó sâu sắc hơn. Nếu ham muốn là một hình thức sáng tạo, thì mỗi cuộc trò chuyện đầy căng điện, mỗi ánh nhìn kéo dài quá lâu, cũng là một tác phẩm nghệ thuật — nơi ta tái sinh chính mình trong sự hiện diện của người kia.
Lời kết
Với một số người, trong đó có tôi, hấp dẫn không thể tồn tại nếu thiếu trí tuệ. Một câu nói, một cách lập luận, một góc nhìn có thể khiến ta rung động hơn bất kỳ cái chạm nào. Được “nhìn thấy” theo cách ấy là một sự trần trụi – không phải của thân thể, mà của suy nghĩ. Thân thể có thể bị chạm, bị chiếm hữu, bị kiệt cùng; nhưng trí tuệ thì không. Nó vô hạn, không thể bị hoàn tất và có lẽ chính điều đó khiến nó trở nên quyến rũ đến thế.
Nếu ham muốn thể xác trói ta trong khoảnh khắc, thì sự thân mật trí tuệ lại giữ ta trong trạng thái tiềm năng vĩnh cửu. Một trạng thái chưa hoàn thành, chưa dừng lại, luôn là đang trở thành. Nó lửng lơ, mời gọi, trì hoãn và luôn hứa hẹn nhiều hơn cái ham muốn của cơ thể.
Plato nói rằng tình yêu phải vượt lên trên thân xác. Augustine nói rằng mọi khát khao đều hướng về Chúa. Các nhà thần bí nói rằng Eros chính là thiêng liêng. Sartre thì cho rằng mọi thân mật, dù trí tuệ đến đâu, vẫn là một cuộc trình diễn. Còn Anaïs Nin, bà từ chối chọn. Bà tin rằng ham muốn sống trong cả trí tuệ và xác thịt và không thứ nào có thể thay thế thứ kia.
Tôi thấy mình bị kéo giữa tất cả họ và không muốn chọn, vì lựa chọn đồng nghĩa với làm đơn giản đi điều vốn phức tạp. Trí óc có thể quyến rũ, nhưng thân thể mới là nơi lưu giữ ký ức. Thân thể có thể đói khát, nhưng trí óc mới là kẻ vẫn mãi lẩn khuất trong ta.
Vậy, liệu sự thân mật trí tuệ có thể thay thế cho ham muốn thể xác? Có lẽ là không. Nhưng có lẽ, đó không phải là câu hỏi đúng.
Sự say đắm thật sự không nằm ở việc thay thế, mà ở sự giằng co ở ngọn lửa âm ỉ không bao giờ tắt. Bởi cuối cùng, quyến rũ không phải là sự thỏa mãn, mà là sự biến đổi. Không phải điều ta nhận được, mà là con người ta trở thành. Cũng chính vì thế mà trí tuệ vốn vô hạn, chưa hoàn tất và không thể nắm bắt sẽ mãi hứa hẹn nhiều hơn.
