Triết học về chủ nghĩa vô thần của Jean-Paul Sartre không chỉ là một hệ thống tư tưởng khô khan, mà còn là một lời tuyên bố cấp tiến về cả triết học lẫn cuộc đời cá nhân. Nó là điểm khởi đầu, là trọng tâm và là đích đến cuối cùng cho toàn bộ tư duy hiện sinh và đạo đức của ông.
Triết Học Vô Thần: Không Gian Cho Chúa Đã Bị Xóa Bỏ
Trong chủ nghĩa hiện sinh của Sartre, Chúa hoàn toàn vắng mặt. Không có nơi nào dành cho Ngài. Khái niệm về Chúa bị bác bỏ một cách triệt để và liên tục.
Cốt lõi trong triết học của Sartre là sự từ chối sâu sắc ý tưởng về một thực tại tối cao, một thế giới nào đó tồn tại bên ngoài thế giới mà chúng ta đang sống. Đối với ông, thế giới này chính là thế giới của con người, được tạo nên từ sự tương tác giữa ý thức (cái tự thân) và bản thể (cái trong tự thân).
Ngay cả sự tồn tại tự thân—khía cạnh siêu việt, vượt ra ngoài nhận thức của chúng ta—cũng chỉ được trao cho chúng ta thông qua chính thế giới con người này.
Sartre bác bỏ “Thế giới Hình thức” hoàn hảo của Plato. Ông khẳng định: Không có thế giới nào khác ngoài thế giới này. Không có thực tại tối thượng nào ngoài thực tại này. Thực tại duy nhất tồn tại là con người và thế giới này, và con người tồn tại trong Bản thể mà không có bất kỳ yếu tố thần thánh hay thiêng liêng nào. Bản thể vượt lên trên mọi sự thiêng liêng, và không có gì vượt quá Bản thể cả.
Trong tác phẩm nổi tiếng Chủ nghĩa hiện sinh là chủ nghĩa nhân văn, Sartre nhấn mạnh: Chỉ có một vũ trụ, vũ trụ của con người, nó tồn tại vì và hướng về phía chúng ta. Vì vậy, không thể có gì tồn tại bên ngoài phạm vi vũ trụ này.
Vì cái tự thân là ý thức có chủ đích, nó tự tạo ra thế giới của chính mình. Bất cứ điều gì nằm ngoài thế giới đã được ý thức này hình thành đều không tồn tại đối với nó. Đây chính là lý do khiến Thượng đế là điều không thể có được theo quan điểm của ông.
Tồn Tại Có Trước Bản Chất: Lời Kết Án Tự Do
Khái niệm nổi tiếng “sự tồn tại có trước bản chất” (l’existence précède l’essence) cũng bắt nguồn từ chủ nghĩa vô thần này.
Nếu không có Thượng đế, thì cũng không có một bản chất tiền định, một khuôn mẫu cố định nào được đặt sẵn trong chúng ta trước khi chúng ta xuất hiện trên đời. Chính vì không có Chúa tạo ra chúng ta theo một bản thiết kế, chúng ta hoàn toàn tự do định hình chính mình thông qua hành động và lựa chọn.
Sartre gọi sự vắng mặt của Chúa này là “sự bỏ rơi” (délaissement).
Sự bỏ rơi này không mang ý nghĩa tiêu cực, bi quan; ngược lại, nó chính là sự tự do triệt để và sự giải phóng đích thực của chúng ta. Chúng ta không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì đã được định sẵn.
Trong vở kịch Ác quỷ và Chúa tốt lành, nhân vật Goetz đã liên kết sự không tồn tại của Chúa với sự trống rỗng vô hạn, một khoảng không mở ra cho chúng ta để sáng tạo và tái tạo bản thân, số phận của mình.
“Các bạn thấy khoảng không trống rỗng trên đầu chúng ta không? Đó chính là Chúa… Ngài không tồn tại… Ta đã cứu rỗi chúng ta. Không còn Thiên đường, không còn Địa ngục; chỉ còn lại Trái đất.” (Trích từ: Ác quỷ và Chúa tốt lành)
Việc không có Chúa khiến chúng ta hoàn toàn tự do—nó “kết án” chúng ta vào sự tự do. Theo Sartre, điều này đồng nghĩa với việc chúng ta phải chịu trách nhiệm tuyệt đối về mọi dự án, mọi lựa chọn và số phận của chính mình.
Cái chết của Chúa đã mang lại một nhiệm vụ vô hạn cho con người: “kéo Sự tồn tại ra khỏi sự sụp đổ vĩnh viễn của nó vào sự mơ hồ tuyệt đối của màn đêm.”
Thế giới có thể trở nên vô nghĩa, vô giá trị nếu không có Chúa, nhưng đối với Sartre, đây là cơ hội: Giờ đây, chính chúng ta phải sáng tạo, hiện thực hóa và mang lại ý nghĩa, giá trị và mục đích trần tục cho con người và thế gian. Những giá trị mới này chỉ có thể xuất hiện khi con người hoàn toàn thừa nhận sự tự do triệt để và trách nhiệm tuyệt đối của chính mình. Sự thừa nhận này cho phép chúng ta liên tục tạo ra, tái tạo bản thân và số phận của mình.
Khía Cạnh Cá Nhân: Một Sự Bất Tín Tuyệt Đối
Chủ nghĩa vô thần của Sartre không chỉ là triết học; nó còn có khía cạnh cá nhân sâu sắc, được thể hiện qua sự bất tín tuyệt đối của ông.
Trong hồi ký Những lời nói, Sartre kể lại rằng ông đã khám phá ra sự không tồn tại của Chúa từ năm 12 tuổi: “Chúa đột nhiên rơi xuống bầu trời xanh và biến mất không lời giải thích… và tôi nghĩ vấn đề đã được giải quyết.”
Điều đáng chú ý là, trong một cuộc đối thoại năm 1974, Sartre tiết lộ rằng dù ông có những lập luận triết học phức tạp đến đâu, sự không tin vào Chúa một cách triệt để của ông không phải là vấn đề triết học, mà là vấn đề mang tính cá nhân sâu sắc.
