Chủ nghĩa duy vật siêu hình là một trường phái triết học quan trọng trong lịch sử tư tưởng phương Tây, nổi bật với quan niệm vật chất là thực tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức. Xuất hiện mạnh mẽ từ thời cổ đại đến thế kỷ 18, học thuyết này đóng vai trò nền tảng trong sự phát triển của khoa học tự nhiên nhưng cũng bộc lộ nhiều giới hạn khi phủ nhận vận động, mâu thuẫn và biến đổi nội tại.
Thông qua bài viết này, Hiểu Triết sẽ giúp bạn hiểu sâu về bản chất, lịch sử hình thành, ví dụ điển hình, và lý do vì sao chủ nghĩa duy vật siêu hình đã bị vượt qua trong triết học hiện đại. Chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một cách rõ ràng và mạch lạc.
Chủ nghĩa duy vật siêu hình là gì? Nền tảng và nội dung cốt lõi
Định nghĩa và bản chất triết học
Chủ nghĩa duy vật siêu hình là một hình thức phát triển của chủ nghĩa duy vật, ra đời và thịnh hành từ khoảng thế kỷ 17 đến thế kỷ 18. Nó khẳng định vật chất là cái có trước, là nền tảng tồn tại của vạn vật, còn ý thức chỉ là sự phản ánh của vật chất. Tuy nhiên, điểm đặc trưng của nó nằm ở việc tiếp cận thế giới bằng phương pháp siêu hình.
Phương pháp này nhìn nhận các sự vật, hiện tượng trong trạng thái cô lập, tĩnh tại và bất biến, không có mối liên hệ nội tại hay sự vận động, phát triển tự thân. Vũ trụ được xem như một cỗ máy khổng lồ, nơi mọi thứ hoạt động theo các quy tắc cơ học đơn giản.
Vai trò của vật chất và sự phủ nhận ý thức
Trong quan điểm của chủ nghĩa duy vật siêu hình, vật chất là thực thể duy nhất và tối cao. Mọi hiện tượng từ vật lý, sinh học đến xã hội đều có thể quy về những tương tác cơ học của các hạt vật chất. Do quá nhấn mạnh vào tính vật chất và cơ học, trường phái này thường phủ nhận vai trò năng động, sáng tạo của ý thức và tinh thần.
Ý thức bị coi là sản phẩm thụ động của não bộ, giống như gan tiết ra mật, không có khả năng tác động ngược lại vật chất một cách chủ động. Điều này dẫn đến quan niệm một chiều về mối quan hệ vật chất và ý thức.
Phương pháp siêu hình: cô lập – tĩnh – biến đổi số lượng
Phương pháp siêu hình là kim chỉ nam cho tư duy của chủ nghĩa duy vật siêu hình. Nó chia tách thế giới thành những bộ phận riêng lẻ, xem xét chúng một cách độc lập mà không thấy mối liên hệ phổ biến. Sự vật được coi là tĩnh tại, không có vận động nội tại, mọi sự thay đổi chỉ là do tác động từ bên ngoài.
Hơn nữa, khi thừa nhận sự thay đổi, chủ nghĩa duy vật siêu hình chỉ thấy sự biến đổi về lượng, tức là sự tăng hay giảm về số lượng, kích thước, mà không thấy được những bước nhảy vọt về chất. Chẳng hạn, nước có thể nóng lên hay lạnh đi (thay đổi về lượng), nhưng không thể tự biến thành hơi hay băng (thay đổi về chất) nếu không có tác động nhiệt độ từ bên ngoài.
So sánh sơ bộ với siêu hình học, duy vật cổ điển và duy vật hiện đại
Điều quan trọng là phải phân biệt chủ nghĩa duy vật siêu hình với các khái niệm tương tự. Siêu hình học (Metaphysics) là một nhánh của triết học nghiên cứu về bản chất của thực tại, bao gồm cả những vấn đề vượt ra ngoài thế giới vật lý, không nhất thiết mang nghĩa tiêu cực. Còn chủ nghĩa duy vật siêu hình là một trường phái cụ thể trong lịch sử triết học sử dụng phương pháp siêu hình để giải thích thế giới vật chất.
So với chủ nghĩa duy vật chất phác thời cổ đại (như Democritus), chủ nghĩa duy vật siêu hình có tính khoa học hơn vì dựa trên những thành tựu của khoa học tự nhiên cận đại. Tuy nhiên, nó vẫn còn non kém so với chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật hiện đại khi chưa nắm bắt được tính biện chứng của sự vật.
Lịch sử hình thành và phát triển qua các thời kỳ
Lịch sử của chủ nghĩa duy vật siêu hình không phải là một đường thẳng mà là một quá trình tiến hóa, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những phát triển của khoa học và tư tưởng. Nó là cầu nối quan trọng giữa những hình thức duy vật sơ khai và các trường phái triết học phức tạp hơn. Việc tìm hiểu nguồn gốc giúp ta thấy rõ hơn bản chất của nó.
Từ duy vật chất phác → siêu hình → biện chứng
Trong dòng chảy của lịch sử triết học, chủ nghĩa duy vật đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Ban đầu là chủ nghĩa duy vật chất phác thời cổ đại, với những quan niệm ngây thơ về vật chất (ví dụ: nước là khởi nguyên). Tiếp đến là chủ nghĩa duy vật siêu hình trong thời kỳ cận đại, dựa trên thành tựu của cơ học cổ điển. Cuối cùng, để khắc phục những hạn chế của nó, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã ra đời, đại diện cho một bước nhảy vọt về mặt lý luận.
Mỗi giai đoạn đều là sự kế thừa và phát triển từ cái trước, đồng thời cũng tự phê phán và vượt qua những giới hạn của mình. Đây là một quy luật tất yếu trong sự phát triển của tư duy triết học.
Thế kỷ XVII – XVIII: đỉnh cao của duy vật siêu hình
Thời kỳ Thế kỷ 17 và 18 được xem là đỉnh cao và cũng là giai đoạn hoàng kim của chủ nghĩa duy vật siêu hình. Sự phát triển bùng nổ của khoa học tự nhiên đã tạo ra một bối cảnh thuận lợi chưa từng có. Đặc biệt, những thành tựu của Cơ học Newton đã cung cấp một mô hình giải thích vũ trụ có vẻ hoàn hảo.
Thế giới được nhìn nhận như một cỗ máy đồng hồ khổng lồ, mà mỗi bộ phận đều tuân theo các quy luật cơ học chính xác. Điều này đã củng cố niềm tin vào quan niệm vật chất tĩnh tại và vận động bên ngoài.
Sự chuyển dịch sang chủ nghĩa duy vật biện chứng thế kỷ XIX
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học và sự xuất hiện của những nhà tư tưởng lỗi lạc, những hạn chế của chủ nghĩa duy vật siêu hình dần bộc lộ rõ nét. Đến Thế kỷ 19, với sự ra đời của Phép biện chứng cổ điển Đức (đặc biệt là Hegel) và sau đó là sự tổng kết của Karl Marx và Friedrich Engels, một hình thức duy vật mới đã xuất hiện: chủ nghĩa duy vật biện chứng.
Sự chuyển dịch này không chỉ là một sự thay thế mà còn là một sự phát triển vượt bậc về chất. Nó khắc phục tính phiến diện, cứng nhắc của chủ nghĩa duy vật siêu hình và mở ra một cách nhìn nhận thế giới toàn diện, năng động hơn.
Ví dụ tiêu biểu về những nhà triết học và tư tưởng đại diện
Democritus và học thuyết nguyên tử
Ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, Democritus (thế kỷ V-IV TCN) đã đưa ra thuyết nguyên tử, một trong những hình thức sơ khai của chủ nghĩa duy vật chất phác. Ông cho rằng mọi vật chất đều được cấu tạo từ những hạt nhỏ bé không thể phân chia, gọi là nguyên tử, di chuyển trong không gian trống rỗng. Mặc dù còn thô sơ, quan niệm này đã đặt nền móng cho việc giải thích thế giới bằng các yếu tố vật chất và cơ học. Đây là một tiền đề quan trọng cho sự phát triển sau này của chủ nghĩa duy vật siêu hình.
Epicurus: vật chất và đạo đức tự nhiên
Epicurus (341-270 TCN), một triết gia Hy Lạp khác, cũng phát triển học thuyết nguyên tử của Democritus. Ông không chỉ áp dụng nó vào vật lý mà còn xây dựng một hệ thống đạo đức dựa trên sự hiểu biết về vật chất và tự nhiên. Đối với Epicurus, mục đích của triết học là loại bỏ nỗi sợ hãi và đạt được hạnh phúc thông qua sự thanh thản của tâm hồn, bắt nguồn từ việc hiểu rằng thế giới là vật chất và không có sự can thiệp của thần linh. Ông đề cao vật chất và các quy luật tự nhiên.
Thomas Hobbes: lý thuyết máy móc và chính trị học duy vật
Thomas Hobbes (1588-1679), một nhà triết học người Anh, là một trong những đại diện tiêu biểu nhất của chủ nghĩa duy vật siêu hình cận đại. Trong tác phẩm nổi tiếng “Leviathan”, ông đã áp dụng quan điểm máy móc vào cả triết học tự nhiên và triết học chính trị. Hobbes coi con người như một cỗ máy sinh học phức tạp, với mọi hành vi đều do sự vận động cơ học của các bộ phận cơ thể và phản ứng với môi trường bên ngoài. Quan niệm này đã đặt nền móng cho các học thuyết về khế ước xã hội dựa trên bản chất duy vật của con người.
Newton, Bacon, Laplace: ảnh hưởng đến khoa học tự nhiên
Các nhà khoa học vĩ đại như Isaac Newton (1642-1727) với Cơ học Newton đã cung cấp công cụ và bằng chứng hùng hồn cho quan điểm duy vật siêu hình. Mặc dù Newton không phải là triết gia, nhưng thành tựu của ông về các định luật vận động và lực hấp dẫn đã củng cố niềm tin vào một vũ trụ tất định, hoạt động như một cỗ máy khổng lồ.
Francis Bacon (1561-1626) với phương pháp quy nạp trong khoa học đã góp phần thúc đẩy tư duy thực nghiệm, một yếu tố quan trọng mà chủ nghĩa duy vật siêu hình tiếp thu. Pierre-Simon Laplace (1749-1827) đã đưa ra quan niệm về một “trí tuệ toàn năng” (quỷ Laplace) có thể biết được mọi trạng thái của vũ trụ, từ đó dự đoán được toàn bộ tương lai, thể hiện đỉnh cao của thuyết tất định và quan điểm máy móc.
Phân biệt duy vật siêu hình với chủ nghĩa duy vật biện chứng
Quan điểm về vận động và mâu thuẫn
Điểm khác biệt căn bản nhất nằm ở quan niệm về vận động và mâu thuẫn. Chủ nghĩa duy vật siêu hình chỉ thấy sự vận động là sự di chuyển vị trí đơn thuần và phủ nhận mọi mâu thuẫn nội tại trong bản thân sự vật. Nó coi mâu thuẫn là phi logic hoặc chỉ tồn tại bên ngoài. Ngược lại, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định vận động là tự thân, là thuộc tính cố hữu của vật chất, và mâu thuẫn là nguồn gốc, là động lực bên trong của mọi sự vận động và phát triển.
Thế giới luôn trong trạng thái biến đổi không ngừng, từ mâu thuẫn bên trong. Điều này mang lại một cái nhìn năng động hơn rất nhiều.
Cách nhìn nhận thế giới: Tĩnh tại vs phát triển
Chủ nghĩa duy vật siêu hình nhìn thế giới trong trạng thái tĩnh tại, các sự vật tồn tại độc lập, không có mối liên hệ nội tại và không có sự phát triển về chất. Mọi sự thay đổi chỉ là tăng hoặc giảm về lượng. Ngược lại, chủ nghĩa duy vật biện chứng nhìn thế giới trong trạng thái phát triển không ngừng, mọi sự vật, hiện tượng đều có mối liên hệ phổ biến, hữu cơ với nhau.
Sự phát triển không chỉ là sự tăng trưởng về lượng mà còn bao gồm những bước nhảy vọt về chất, tạo ra cái mới. Đây là một sự khác biệt lớn.
Vai trò của phép biện chứng trong tiến bộ tri thức
Phép biện chứng là phương pháp luận chủ yếu của chủ nghĩa duy vật biện chứng, giúp chúng ta nhận thức thế giới một cách toàn diện, năng động, và thấy được những mối liên hệ phức tạp, những mâu thuẫn nội tại của sự vật. Trong khi đó, chủ nghĩa duy vật siêu hình sử dụng phương pháp siêu hình, dẫn đến cái nhìn phiến diện, cứng nhắc. Sự ra đời của phép biện chứng đã giúp tri thức vượt qua những giới hạn của tư duy máy móc. Nó mở ra những khả năng mới cho sự hiểu biết về thế giới.
So sánh với chủ nghĩa duy tâm và thuyết nhị nguyên
Chủ nghĩa duy vật siêu hình khẳng định vật chất là cái có trước, quyết định ý thức. Ngược lại, chủ nghĩa duy tâm (bao gồm duy tâm chủ quan và duy tâm khách quan) cho rằng ý thức, tinh thần, hay một lực lượng siêu nhiên là cái có trước, quyết định vật chất.
Ví dụ, George Berkeley (duy tâm chủ quan) cho rằng “tồn tại là được tri giác”, vật chất không tồn tại ngoài ý thức. Hai trường phái này đại diện cho hai thái cực đối lập nhau trong thế giới quan triết học. Đây là một sự đối lập cơ bản trong triết học.
Khi so sánh với thuyết nhị nguyên, chủ nghĩa duy vật siêu hình có lập trường rõ ràng: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, là sản phẩm của vật chất. Tuy nhiên, nó lại nhìn nhận mối quan hệ này một cách máy móc, đơn giản. Ngược lại, thuyết nhị nguyên (ví dụ: René Descartes) cố gắng dung hòa bằng cách thừa nhận cả vật chất và ý thức đều tồn tại độc lập và song song.
Vì sao chủ nghĩa duy vật siêu hình bị coi là lỗi thời?
Một trong những lời phê phán mạnh mẽ nhất là việc chủ nghĩa duy vật siêu hình phủ nhận sự biến đổi nội tại và mâu thuẫn là nguồn gốc của vận động. Nó chỉ thấy sự thay đổi bề ngoài, do tác động từ bên ngoài, mà không nhận ra rằng bản thân mỗi sự vật, hiện tượng đều chứa đựng những mâu thuẫn bên trong, là động lực cho sự phát triển liên tục. Việc không thấy được quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập đã làm cho học thuyết này trở nên hạn chế.
Điều này khiến nó không thể giải thích được những bước nhảy vọt về chất.
Phê phán của Marx và Engels: “chủ nghĩa duy vật nửa vời”
Karl Marx và Friedrich Engels, những người sáng lập chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đã đưa ra những phê phán sâu sắc đối với chủ nghĩa duy vật siêu hình. Họ gọi nó là “chủ nghĩa duy vật nửa vời” hoặc “chủ nghĩa duy vật cũ” vì nó thiếu tính biện chứng và không thể giải thích được sự phát triển của xã hội loài người. Marx và Engels khẳng định rằng chủ nghĩa duy vật phải mang tính biện chứng và thực tiễn.
Họ cho rằng, chủ nghĩa duy vật siêu hình chỉ giải thích thế giới mà không thay đổi nó, trong khi mục tiêu của triết học là phải cải tạo thực tiễn. Điều này đánh dấu một bước chuyển mình.
Kết luận
Chủ nghĩa duy vật siêu hình, mặc dù đã trải qua thời kỳ vàng son và hiện được coi là lỗi thời trong nhiều khía cạnh, vẫn là một chương quan trọng trong lịch sử triết học nhân loại. Nó không chỉ là một cột mốc trong sự phát triển của chủ nghĩa duy vật mà còn cung cấp những bài học sâu sắc về cách chúng ta tiếp cận và hiểu biết về thế giới.
