Albert Camus và “triết lý tự sát”: Cuộc sống có đáng sống không?

Liệu bạn có bao giờ tự hỏi: “Giữa một thế giới hỗn loạn, vô nghĩa và đầy mâu thuẫn, liệu cuộc sống còn đáng để tiếp tục?”

Đây cũng chính là câu hỏi mà Albert Camus đã dành cả đời để suy ngẫm. Trong cuốn Huyền thoại Sisyphus, Camus xem xét “tự sát” như vấn đề triết học cơ bản nhất — bởi vì, đối với ông, việc con người quyết định tiếp tục sống hay không chính là câu trả lời trung thực nhất về ý nghĩa tồn tại. 

Bài viết của Hiểu Triết này sẽ cùng bạn đi sâu vào tư tưởng “triết lý tự sát” của Camus, để tìm hiểu vì sao, ngay cả khi cuộc sống vô nghĩa, chúng ta vẫn có thể chọn cách khẳng định sự tồn tại của mình.

Vấn đề tự sát – một câu hỏi triết học nghiêm túc của Albert Camus

Có thể nói, trong số những nhà triết học hiện sinh của thế kỷ 20, Albert Camus là một ngọn đuốc sáng khác biệt. Không như triết học thời kỳ Phục Hưng hay Triết học Khai Sáng, Ông không tìm cách lý giải cuộc đời như một chuỗi niềm tin hay trật tự siêu hình. Trái lại, ông đối diện với sự vô nghĩa trần trụi của tồn tại – điều mà ông gọi là “phi lý” – với đôi mắt tỉnh thức, một trái tim can đảm và một thái độ sống sâu sắc. 

Một trong những câu hỏi triết học trung tâm mà Camus đặt ra trong “Huyền thoại Sisyphus” chính là: “Liệu cuộc đời có đáng sống hay không?”

Trong tác phẩm “Huyền thoại Sisyphus” (Le Mythe de Sisyphe), Albert Camus đã khắc họa hình ảnh Sisyphus – người bị trừng phạt bởi các vị thần vì nhiều tội lỗi và phải nhận bản án vĩnh viễn lăn một tảng đá lớn lên đỉnh núi, nhưng mỗi khi gần đến đỉnh, tảng đá lại lăn xuống, buộc ông phải bắt đầu lại từ đầu. 

Có thể nói, lặp đi lặp lại mãi mãi việc đẩy tảng đá lên đỉnh núi chỉ để nhìn nó lăn xuống được xem như một biểu tượng cho cuộc sống phi lý của con người. Luôn phải lặp lại chuỗi ngày sống trên cuộc đời.

Để rồi khi con người ý thức được sự vô nghĩa của vũ trụ – khi họ nhận ra rằng thế giới không cung cấp bất kỳ câu trả lời tối hậu nào cho sự tồn tại – thì ý nghĩ tự sát nảy sinh như một giải pháp thoát khỏi sự phi lý ấy.

Theo Camus, tự sát không chỉ là hành động thể xác, mà là một hành vi triết học. Chính trong khoảnh khắc nghĩ đến tự sát, con người trở nên triết lý nhất – khi họ đối mặt với câu hỏi bản chất nhất:

“Tại sao mình sống?”

Không phải ai cũng đủ can đảm để đặt câu hỏi này, càng ít người dám sống tiếp sau khi thấy được sự phi lý. 

Thế là họ chọn tự sát. Hành vi này không đơn thuần vì đau đớn thể xác hay khó khăn cuộc sống mà vì họ không còn thấy ý nghĩa để tiếp tục sống. Đối với họ, hành vi tự sát là một phán quyết triết học, là đáp án của cuộc đời họ: cuộc đời không đáng sống.

Sự phi lý trong “triết lý tự sát” – xung đột giữa con người và thế giới

Albert Camus là người đã làm khái niệm “phi lý” (Absurdism) trở thành trung tâm của một triết học sống động, thấm đẫm chất thơ và sự phản kháng. 

Theo Camus, điều phi lý nảy sinh không phải vì thế giới quá hỗn loạn hay con người quá yếu đuối. Nó xuất hiện khi con người thức tỉnh, bắt đầu truy vấn, chất vấn và mong cầu ý nghĩa, trong khi vũ trụ vẫn im lặng một cách tuyệt đối.

Con người, bằng bản năng và lý trí, luôn khao khát tìm ra lý do tồn tại của mình. Ta tự hỏi: “Tôi sống để làm gì?”, “Cuộc sống có ý nghĩa gì không?”, “Có Chúa không?”, “Cái chết có phải là chấm hết?”. Nhưng thế giới không có hồi đáp. Nó chỉ đơn giản là… tồn tại. Sự im lặng này của vũ trụ, trong mắt Camus, chính là nơi sự phi lý được sinh ra.

Con người giống như một kẻ bị lạc giữa sa mạc, hét lên giữa khoảng không trống rỗng, mong chờ một tiếng vọng – nhưng không có gì trở lại. Đó là khoảnh khắc khi sự phi lý trở nên sống động: khi ta vẫn khát khao tìm câu trả lời, dù biết rằng sẽ chẳng có câu trả lời nào đến cả.

Tuy nhiên, đó chưa phải là kết thúc. Mặc dù khi nhìn vào chúng ta sẽ cho rằng Sysiphus đang phải chịu bản án khốn khổ nhất cuộc đời nhưng Camus không cho là như thế, ông không nhìn nhận Sisyphus như một nạn nhân đáng thương. Trong đoạn cuối của cuốn sách, ông đã viết 

“Chúng ta phải tưởng tượng Sisyphus đang mỉm cười hạnh phúc.” – Albert Camus

Như vậy, Sisyphus không đầu hàng trước số phận, mà Sisyphus vẫn thực hiện hành động ấy với sự hạnh phúc. Anh là một anh hùng phi lý (absurd hero), người đã tìm thấy cái đẹp trong sự vô nghĩa.

Qua đó, đứng trước sự im lặng tuyệt đối ấy của vũ trụ, Camus không kêu gọi con người từ bỏ. Ngược lại, ông ca ngợi sự nổi loạn chống lại phi lý như một hình thức sống cao cả. Con người biết và nhìn thấy sự phi lý nhưng con người vẫn sống, đối diện với nó, vẫn lựa chọn sự hạnh phúc xuyên suốt hành trình. 

Theo đó, quan điểm của Camus là con người không trốn chạy bằng ảo tưởng tôn giáo, niềm tin siêu hình, hay hy vọng hão huyền mà chấp nhận phi lý như nó vốn có.

Sống như một cuộc nổi loạn

Đối mặt với phi lý, con người có ba lựa chọn, theo Camus:

• Tự sát.
• Tìm đến tôn giáo hay lý thuyết siêu hình – an ủi bản thân bằng những niềm tin không thể chứng minh.
• Chấp nhận phi lý và sống với nó – sống “không hy vọng”, nhưng vẫn đam mê.

Camus không phán xét người tự sát, nhưng ông từ chối nó như một phản ứng hợp lý. Đối với ông, tự sát là một hình thức đầu hàng. Đó là sự phủ nhận khả năng sống cùng với nghịch lý, là hành vi trốn chạy khỏi nhận thức chứ không phải kết quả của sự thấu hiểu.

Vì vậy, ông không cho rằng tự sát là một lựa chọn đúng cho con người.

“Tự sát là sự thú nhận rằng cuộc sống không có ý nghĩa… nhưng nó cũng là một thất bại triết học, bởi nó từ chối tìm ra cách sống giữa phi lý.”

Thứ hai, đối với Camus, tôn giáo hay bất kỳ hệ thống lý thuyết siêu hình nào đều là nỗ lực né tránh thực tại phi lý bằng cách dựng lên những niềm tin không thể kiểm chứng. Khi con người tìm kiếm sự cứu rỗi từ Thượng đế hoặc một trật tự siêu hình, họ không còn đối diện với sự phi lý, mà thay vào đó, tự đánh lừa bản thân bằng một câu trả lời dễ chịu.

Camus cho rằng việc tin vào một ý nghĩa cao hơn ngoài đời sống trần thế chính là phản bội sự trung thực với chính mình. Bằng cách “nhảy vọt” vào đức tin, con người từ chối cái trống rỗng cốt lõi của cuộc sống, và cũng từ chối cơ hội sáng tạo ra ý nghĩa cho riêng mình.

Thay vì chọn tự sát, Camus chọn lựa thứ ba và ông gọi đó là cuộc nổi loạn mang tính triết học hay “cuộc nổi loạn phi lý”. Điều này không có nghĩa là con người chống đối xã hội hay hệ thống, mà là nói “có” với cuộc đời dù biết nó vô nghĩa. 

Ta không cần tìm ý nghĩa bên ngoài cuộc sống, mà tự tạo ra ý nghĩa bằng hành động, bằng nghệ thuật, bằng tình yêu, bằng nỗ lực sống có ý thức trong từng khoảnh khắc.

“Phải tưởng tượng Sisyphus là một người hạnh phúc.” – Câu kết đầy thách thức trong “Huyền thoại Sisyphus”.

Kết luận

Triết lý phi lý của Camus không khuyến khích sống buông thả hay yếm thế. Trái lại, Qua biểu tượng Sisyphus, hình tượng thần thoại bị trừng phạt lặp lại hành động phải lăn tảng đá lên đỉnh núi để rồi chứng kiến nó lăn xuống, Camus khẳng định ý thức về phi lý khiến con người sống có trách nhiệm hơn. 

Hiểu bản thân đang sống trong sự phi lý không phải là thất bại mà đó là ý thức và sự nổi loạn không ngừng, là chiến thắng cuối cùng của con người. Khi không có “ý nghĩa tối hậu” nào được ban phát từ bên ngoài, con người tự tạo nên ý nghĩa bằng hành động, lựa chọn và sự chân thực cá nhân.

Albert Camus không cung cấp câu trả lời dễ dàng. Ông không hứa hẹn thiên đường hay giải thoát. Nhưng trong thế giới trống rỗng ấy, ông gieo một tia sáng nhân bản: chấp nhận phi lý, sống với nó và vượt lên trên nó bằng tinh thần nổi loạn. 

Chính trong khoảnh khắc ta từ chối đầu hàng trước vô nghĩa, con người mới trở nên tự do – tự do sống, tự do suy nghĩ và tự do làm chủ số phận của mình.